شابک چیست؟

تاریخچه (ISBN)

در سراسر دنيا هر سال انتشار كتاب و ساير نشريات به ميزان قابل توجهی افزايش می يابد و به همان نسبت، به تعداد مراكز فروش و انتشار افزوده می شود. اين توسعه روزافزون در امر چاپ و انتشار، سردرگمي و بلاتكليفی را به دنبال دارد و باعث می شود مدت زمان بيشتری برای پيدا كردن كتاب يا نشريه مورد نظر صرف کنیم. با توجه به افزايش روزافزون انتشار كتاب و مشكلاتی كه توزيع، سفارش، انبارگردانی و اطلاع رسانی كتاب در سطح جهان با آن مواجه شده بود، به تدریج ناشران و كتابفروشان برآن شدند راه حلی در این زمینه بيانديشند. تا آن زمان ناشران برای كنترل موجودی، تامين سفارش و توزيع، از روش های مختلفی از جمله بازيابی عنوان، مولف و ديگر مشخصات كتابشناختی استفاده می كردند. اما استفاده از مشخصات كتابشناختی هميشه پاسخگو نبود. به این منظور و همچنین برای سرعت دهی به كارها، صرفه جویی در هزينه‌ها و پیشگیری از وقوع مشكلاتی كه در اثر پراكندگی و تنوع منابع چاپی به وجود آمده بود، ناشران تصمیم گرفتند از شماره های داخلی برای شناسایی آثارشان استفاده كنند، كه بيشتر شماره های ثبت كتاب ها بود. اگر چه روش خوبی بود اما چون اين شماره گذاری ها استفاده داخلی داشتند، با گسترش مبادلات وسيع كتاب ها در سطح ملی و بين المللی جوابگوی مشكلات نبود. بنابراين، بررسی های تعدادی از ناشران و توزيع كنندگان كتاب كه از رايانه برای پردازش سفارش ها و كنترل موجودی درانبارهای كتاب استفاده می كردند، نشان داد پيش نياز يک نظام ماشينی كارآمد، شماره ای منحصر به فرد و ساده برای شناسایی آثار است. در این راستا فروشگاه های كتابفروشی «اسميت و پسران» كه كتاب هايشان را از انبار مركز تهيه و از سیستم کامپیوتری برای سفارش، انبارگردانی و فروش کتاب های خود استفاده می کردند، لزوم وجود يک سيستم ماشينی موثر و یک شماره واحد و آسان برای كتاب‌های منتشر شده را بيش از پيش احساس کردند.

در سال 1967 در انگلستان شماره استاندارد كتاب توسط «اسميت» ایجاد شد. در همين زمان آمريكایی ها نیز در اجرای چنين طرحی با كشور انگليس همكاری كردند كه توسط شركت «باوكر» بسط و توسعه يافت. مسئله نياز به يک سيستم شماره گذاری بين المللی كتاب نخستین بار در سومين گردهمایی بين المللی بازار كتاب و انطباق آن با اصول منطقی تجارت كتاب در نوامبر 1966 مطرح شد. در سال 1968 كميته فنی مستندسازی سازمان بين المللی استاندارد، گروهی را با مسئولیت موسسه استاندارد انگلستان با هدف تحقيق درباره امكان بسط نظام انگليسی برای شماره گذاری در سطح بين المللی تعيين كرد. در این راستا كنفرانس های متعدد میان كشورهای اروپایی و آمريكایی برگزار شد كه نتيجه اين كنفرانس ها، تدوین استاندارد شماره 2108 ایزو بود. بر اساس این استاندارد، اصول و روش شماره گذاری استاندارد بين المللی كتاب تعريف شد. هدف از این استاندارد، هماهنگ سازی و استاندارد كردن استفاده از شماره شابک برای كتاب ها در سطح بين لمللی است؛ به روشی كه هر شماره استاندارد بين المللی كتاب فقط یک عنوان مشخص و يا چاپ مشخص از یک عنوان توسط ناشر خاص را شناسایی می كند. یک سازمان بين المللی در سطح جهان برای انجام و پياده كردن اصول شابک، مسئوليت شماره گذاری را بر عهده گرفت كه مقر آن در لندن – انگلستان است و به سازمان جهانی شابک مشهور شد. علاوه بر سازمان جهانی، در هر كشور یک نمايندگی در سطح ملی و در مواردی منطقه ای، مسئوليت هدايت گروه را برای شماره گذاری كتاب ها بر عهده دارد. در ايران موسسه شابک خانه کتاب در سال 1372 مسئوليت شماره گذاری كتاب ها در سطح ملی را به عهده گرفت و پس از یک سال كار آزمايشی، به صورت رسمی در سال 1373 به كار خود ادامه داد. اکنون افزون بر 12 هزار و 900 موسسه انتشاراتی عضو نظام شابک هستند و كتاب های خود را براساس استاندارد شابک شماره گذاری می كنند.

شابك در ايران

همگام با گسترش نشر كتاب و استفاده روزافزون از رايانه و سيستم هاي داده-پردازي در فعاليتهاي نشر و اطلاع رساني، ضرورت وجود شابك در ايران نيز بيش از پيش احساس شد و در نتيجه معاونت امور فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به عنوان متولي كار نشر اقدام به اخذ نمايندگي از موسسه جهاني شابك نمود. در سال 1372، ايران به عضويت اين مؤسسه درآمد و شماره گروهي جمهوري اسلامي ايران در نظام شماره گذاري بين المللي كتاب عدد 964 تعيين شد. بر اساس آمار خانه كتاب تعداد ناشران عضو بيش از 8000 ناشر است. همچنين بر اساس همين آمار از كل كتاب هاي منتشر شده توسط ناشران تا پايان سا ل 1390، حدود 96 درصد كتاب ها داراي شابك هستند. در سال 1375 نيز بر اساس مصوبه هيات وزيران استفاده از شابك از سوي ناشران اجباري شد و ناشر موظف شد كه از ضوابط شابك ايران پيروي كند. در شابك ايران دو ميليون عنوان كتاب با پيش شماره هاي 964 و 600 قابل شماره گذاري است كه در آن ناشران، بر حسب ميزان فعاليت انتشاراتي آنها، به گروه هايي تقسيم مي شوند كه جدول گروه 964 به صورت زير است:

تعداد عنوانهاي كتابهاي ناشرشناسهگروه
تا 10000عنوان کتاب00-29گروه اول
تا 1000عنوان کتاب150-249گروه دوم
تا 1000عنوان کتاب300-549گروه سوم
تا 1000عنوان کتاب970-989گروه چهارم
تا 100 عنوان کتاب2500-2999گروه پنجم
تا 100 عنوان کتاب5500-8999گروه ششم
تا 100عنوان کتاب9900-9999گروه هفتم
تا 10 عنوان90000-96999گروه هشتم

با توجه به افزايش ميزان انتشارات و در شرف به اتمام رسيدن شماره هاي شابك در گروه 964 در سال 1385 گروه ديگري به شناسه 600 به ايران اختصاص يافت. دامنه شماره گذاری گروه 600 به شرح زير است:

تعداد عنوانهاي كتابهاي ناشرشناسهگروه
تا 10000عنوان کتاب00-09گروه اول
تا 1000 عنوان کتاب100-499گروه دوم
تا 100 عنوان کتاب5000-8999گروه سوم
تا 10 عنوان کتاب90000-99999گروه چهارم

بر اساس تعداد كتاب منتشر شده ناشر و زمان صرف شده براي انتشار آنها، ناشر در يكي از اين چهارگروه جاي مي گيرد. فهرستي از شماره گذاري مورد نياز ناشر در اختيار او قرار مي گيرد و ناشر، خود مي تواند در مجموعه شماره هاي مختص به خود، كتاب هايش را شماره گذاري كند. و در انتخاب ترتيب شماره گذاري كتاب هايش نيز مختار است منوط به آنكه باعث بلا استفاده ماندن شماره هاي مختص به خود نشود.

برگرفته از: وبسایت رسمی شابک در ایران

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری ...
رمز عبور خود را فراموش کرده اید؟
رمز عبور خود را فراموش کرده اید؟ لطفا نام کاربری یا رمز عبور خود را وارد کنید. پس از آن یک لینک بازیابی رمز عبور در ایمیل خود دریافت خواهید کرد.
We do not share your personal details with anyone.